Виталий Михайловăн чăвашла сайчĕ

Улăп-2024" вăйă-конкурс пĕтĕмлетĕвĕ

mixaj_58 — Wed, 22 May 2024 20:14:51 GMT

"Улăп-2024" вăйă - конкурс протоколĕ

Ответы викторины «Ярăнтарсам мана шур пĕлĕт…» XII муниципальной игры-конкурса знатоков истории и культуры родного края «Улăп – 2024: Эпир Улăп йăхĕнчен!», посвященной Году семьи в Российской Федерации, Году экологической культуры и бережного природопользования в Чувашской Республике, Дню чувашского языка, 125-летию со дня рождения великого чувашского поэта Михаила Сеспеля и 85-летию со дня рождения нашего земляка, агронома, чувашского поэта Леонида Илларионовича Антонова:

1. Леонид Антонов поэт-агроном ăçта тата хăçан çуралнă?
Леонид Илларионович Антонов Красноармейски районĕнчи Красноармейски (Малти Трак) ялĕнче 1939 çулхи авăн уйăхĕн 6-мĕшĕнче çуралнă.

2. Пулас поэт ăçта-ăçта вĕреннĕ? Вăл мĕншĕн агроном профессине суйланă?
Красноармейски вăтам шкулĕнчен вĕренсе тухсан, алла аттестат илсен, çамрăк каччă тÿрех аслă шкула вĕренме кайма шутламан. "Вĕренесси кайран та пулĕ, малтан ĕçре пиçĕхмелле," - тенĕ вăл. Яш каччă Шупашкарти автомотоклубра водитель правине алла илет. Çара кайиччен тăван хуçалăхра автомашина çÿретнĕ, хĕсметре те хăй специальноçне улăштарман. Пушă вăхăтсенче вара сăвă çырнă. Çав вăхăтрах аслă пĕлÿ илес шухăш канăç паман салтака: физика, хими, вырăс чĕлхипе литератури предметсене тепĕр хут тишкерсе тухнă, кирлĕ вырăнсене ятарлă тетрадьсем çине çыра-çыра хунă.
Çĕршыв умĕнчи чи таса тивĕçе пурнăçласан Леонид тăван тăрăха таврăннă. 1961 çулта Чăваш патшалăх ял хуçалăх институчĕн агрономи факультетне вĕренме кĕнĕ. Кунта та сăвă çырас кăмăла пăрахман. 1962 çултанпа тĕрлĕ хаçат-журналта пичетленме пуçланă.
Мĕншĕн агроном профессине суйласа илнĕ-ха вăл? Леонид Антоновăн произведенийĕсенче тăван уй-хир кĕвви тĕп вырăн йышăнса тăрать. Ку тĕрĕсех ĕнтĕ, мĕншĕн тесен Леонид Илларионовичăн пĕтĕм пурнăçĕ ял хуçалăх ĕçĕпе çыхăннă. Хресчен çемйинче çуралса ÿснĕ ача епле ял хуçалăх ĕçне хутшăнмасăр тăрса юлтăр-ха? Леонид та район центрĕнчи вăтам шкулта пĕлÿ илнĕ чухнех ашшĕ-амăшĕпе пĕрле тырă вырнă, авăн çапнă, выльăх-чĕрлĕх валли апат хатĕрленĕ.

3. Сăвăсем çырасси унăн хăçан пуçланнă? Сăввисене пуринчен малтан кам хакланă? «Кунтан Есенин пулать», - тесе кам каланă?
Эсир сăвă çырма хăçан пуçланă тесен Леонид Илларионович çапла хуравлать: "Ача чухне эпир кашниех сăвăç. Çак ырă туйăма малалла аталантарма пĕлни кирлĕ. 8-9 классенче вĕреннĕ чухне вара сăвăсене класра тухса тăракан стена хаçатĕнче пичетлеттĕм. Сăвă çырас ĕçре мана ырă сĕнÿсем парса пулăшнăшăн Красноармейски вăтам шкулĕнче чăваш чĕлхипе литератури вĕрентекен Федор Тихонова ("Ан хумхан, çăкалăх" юррăн авторĕ) тата химии вĕрентекен Константин Архипова ырăпа асăнас килет». Пичетре кун çути курнă пĕрремĕш сăвă шутне "Çамрăк коммунист" хаçатра пичетленнĕ "Малтанхи чечек" сăвва кĕртетĕп."
«Ял хуçалăх академине вĕренме кĕрсен пĕр тетрадь сăвăччĕ ĕнтĕ манăн. Трак тăрăхне килсен ялан Федор Тихонова мĕнле курмалла-ши тесе шухăшлаттăм. Чун çимĕçĕсене ăна кăтартса пăхма ĕмĕтленеттĕм… Ак пыратăп пĕрре район центрĕпе, сăвă тетрачĕ кĕсьереччĕ. Федор Никифорович шăпах мана хирĕç килет. «Çак сăвăсене вуласа пăхаймăр-ши? – терĕм. «Э-э, Леня Антонов, кăна урамра вулаяс çук. Атя библиотекăна кĕрер», – сĕнчĕ вĕрентекенĕм. Кĕтĕмĕр. Вулав залĕнче 20-30 çын ларатчĕ. Хайхи сăввăмсене вуласа тухрĕ, анчах нимĕн те шарламарĕ. «Хаклă вулакансем, сире сăвă вуласа паратăп», - терĕ вăл кĕçех. Çапла икĕ сăввăма вуларĕ. Вĕсем ирĕклĕ сăвăсемччĕ, Есенин манерлĕ çырнăскерсемччĕ. «Кунтан Есенин пулать!» - терĕ вăл халăх умĕнче. Çынсем шăпăр! алă çупса ячĕç. Çавăн хыççăн сăвăсене пичетлеме пуçларăм», – аса илет паян автор.

4. Сăвăсем çырма ăна мĕн хавхалантарнă? Унăн сăввисемпе хăш композиторсем юрă кĕвĕленĕ?
«Пурнăçа, çут çанталăка юратни. Çут çанталăкран вăй-хăват илетĕп эпĕ», – тет Леонид Антонов. «Агроном чунĕнче çынсем малтанах туйса илеймен туртăм та йăва çавăрнă иккен. Çил варкăшнинче те, улмуççи шуррăн та кĕреннĕн çурăлнинче те, ыраш пуссинче путене авăтнинче те çĕнĕ пулăм, çĕнĕ пĕлтерĕш курнă иккен вăл. Çав çĕнĕлĕхе сăвă йĕркипе палăртса калаçу чĕлхине те, сăмах сăнарлăхне те хăйне евĕрлĕх кÿнĕ», – тет унăн пултарулăхне хакласа Чăваш халăх поэчĕ Юрий Сементер.

5. Поэт-агроном ăçта-ăçта, мĕнле ĕç вырăнĕсенче вăй хунă?
Красноармейски районĕнчи «Победа» колхозра агрономра, колхоз председателĕнче, «Красноармейский» совхоз директорĕн çумĕнче, Красноармейски районĕн тĕп агрономĕнче, районти çĕр йĕркелÿ комитетĕн председателĕнче ĕçленĕ.

6. Поэтăн пĕрремĕш сăвви республика шайĕнчи хăш пичет кăларăмĕнче кун çути курнă? Вăл мĕн ятлă?
«Пичетре кун çути курнă пĕрремĕш сăвă шутне "Çамрăк коммунист" хаçатра пичетленнĕ "Малтанхи чечек" сăвва кĕртетĕп", - тет Леонид Антонов.

7. Поэтăн пĕрремĕш сăвă кĕнеки мĕн ятлă? Вăл хăçан пичетленнĕ? Ку таранччен миçе кĕнеке кăларнă, вĕсен ячĕсене тата пичетленнĕ çулĕсене кăтартăр.
Леонид Антоновăн пĕрремĕш кĕнеки «Тулли пучах (1988) ятлă. Унтанпа сăвăç пире «Чун туртăмĕ – йăмраллă Трак» (1991), «Çăлкуç сипечĕ» (1994), «Сывлăм пĕрчисем» (1996), «Кун-çул пусми» (2009) кĕнекесем парнеленĕ.
Леонид Антонов сăввисем çăмăллăнах юрра хывăнаççĕ. Унăн сăввисемпе пирĕн ентешсем – Юрий Шепилов, Илья Степанов, Михаил Ильин, Николай Филимонов, Иван Прокопьев композиторсем юрă кĕвĕленĕ. Илья Степанов кĕвĕленĕ «Ÿс, çĕклен эс, Красноармейски» юрă пирĕн Красноармейски (Трак) районĕн гимнĕ пулса тăчĕ.

8. Поэтăн килти хушма хуçалăхра тума юратакан ĕçĕ-хĕлĕ çинчен каласа парăр.
Ял çыннисемпе тăванĕсем вăл агроном та, сăвăç та, сунарçă та, пулăç та, хурт-хăмăрçă та, сад ăсти те, пахчаçă та, спорт тусĕ те, тĕпчевçĕ те пулнине палăртаççĕ. Унăн аллисем валли яланах ĕç пур. Кĕрепле ăсталамалла-и, хăваран лăпă çыхмалла-и, йывăç лартса çитĕнтермелле-и, пан улми йывăççи сыпмалла-и – пур ĕçе те юратса тăвать вăл. Миçе çынна хăй сыпса чĕртнĕ пан улми йывăççисене парнелесе ырă туман-ши? Халĕ çав йывăçсем хăйсен пан улмийĕсемпе кама кăна савăнтармаççĕ пулĕ. «Ĕçе чунран юратсан чун юрлать», - тет вăл.

9. «Антонов вăрманĕсем» тата «Курăс пĕви» тенисем епле майпа Леонид Антонов пурнăçĕпе çыхăннă?
1966 султа Чăваш ял хуçалăх институтенчен вĕренсе тухсан пулас поэт тăван «Победа» колхоза агрономра ĕçлеме таврăннă. Уйсенче эрози хуçаланнă. Васнар уйĕсенче кăна 103 çырма пулнă. Вĕсем хушшинче – ансăр лаптăксем, тухăçĕ вара – пĕчĕк. Çакăнтан тытăннă та вара шыв юхтаракан вырăнсене вăрман лаптăкĕсем лартасси. 1967 çулта Васнарпа Çырмапуç Карай чиккинче 10 гектар юман йĕкелĕ акса хăварнă. 1969 çулта Вутланпа Хусакасси çĕрĕсем çине 15 гектар тĕрлĕ йывăç лартса хăварнă. Пшонкă çумĕнчи Кĕçĕн Шетмĕ юханшыв хĕррине 1979 çулта 9 гектар хурăн хунавĕсене ларттарнă. 1970-1973 çулсенче Ешкилтпе Яманак хушшинчи çырмаллă вырăна 40 гектар вăрман ларттарнă. Красноармейски çумĕнчи Мăн пĕвен сăмсахĕнче 7 гектар хырлăх ларттарасси те – Антоновăн шухăшĕ. Пурĕ çак вăрмансен лаптăкĕ 130 гектартан та иртсе кайнă. Халĕ ку вăрмансем çут çанталăка, пирĕн тăрăхри тавралăх илемне упраççĕ.
1940 çулта Кайри Трака, яла кăнтăр енчен пырса кĕрекен çырма ячĕпе, Васнар теме тытăннă. Васнар çырмипе кăнтăр хĕвел анăç енчен Çут уй çырми пĕрлешет. Çакăнта 1920 çулта Максим Горький ячĕллĕ коммуна йĕркеленнĕ. Вăтăрмĕш çулсенче Çут уй çырмине пĕвелесе илемлĕ пĕве тунă (халĕ ăна Коммун пĕви теççĕ). Пĕве çумĕнчи вăрман çăкисене касса курăс тунă, курăсĕнчен чăпта çапнă. Çавна май 1937-1938 çулсенче илемлĕ пĕверен 200-300 метр çÿлеререх тепĕр пĕве тунă, унта курăс хутнă. Вăхăт иртнĕçемĕн пĕве хавшанă. Пĕве пуçне ондатрăсем шăтарса пĕтернĕ. Тата сăтăрçăсем янтă пулă тытас тĕллевпе ăна татса янă. Антонов, сунарта час-час пулнă май, çакна асăрханă, А. Константинов бульдозерист пулăшнипе Курăс пĕвине йĕркене кĕртнĕ. Çапла майпа Леонид Антонов агронома эколог та, çут çанталăк управçи те теме пулать.

10. Поэтăн обществăлла ĕçĕсене тата хисеплĕ ячĕсене асăнса тухăр.
Леонид Антонов – «Ялав» литература журналĕн 1982 çулхи лауреачĕ. Нестер Янкас ячĕллĕ культурăпа искусство тата литература пĕрлĕхĕн пайташĕ тата Преми лауреачĕ (1991). «Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ял хуçалăх ĕçченĕ» хисеплĕ ят илнĕ. Раççей Федерацийĕн Писательсен союзĕн пайташĕ (1995). Красноармейски ял тăрăхĕн хисеплĕ гражданинĕ (2014). Ăна «Тăрăшса ĕçленĕшĕн» (1970) тата «Красноармейски район умĕнчи тава тивĕçлĕ ĕçсемшĕн» медальсемпе чысланă (2014).

Леонид Антонов поэт-агроном ячĕпе "Улăп-2024" вăйă-конкурс (3-25.04.24) иртет

mixaj_58 — Mon, 08 Apr 2024 18:28:38 GMT

Вопросы викторины «Ярăнтарсам мана шур пĕлĕт…»

XII муниципальной игры-конкурса знатоков

истории и культуры родного края

«Улăп – 2024: Эпир Улăп йăхĕнчен!»

Леонид Антонов поэт-агроном ăçта тата хăçан çуралнă?
Пулас поэт ăçта-ăçта вĕреннĕ? Вăл мĕншĕн агроном профессине суйланă?
Сăвăсем çырасси унăн хăçан пуçланнă? Сăввисене пуринчен малтан кам хакланă? «Кунтан Есенин пулать», - тесе кам каланă?
Сăвăсем çырма ăна мĕн хавхалантарнă? Унăн сăввисемпе хăш композиторсем юрă кĕвĕленĕ?
Поэт-агроном ăçта-ăçта, мĕнле ĕç вырăнĕсенче вăй хунă?
Поэтăн пĕрремĕш сăвви республика шайĕнчи хăш пичет кăларăмĕнче кун çути курнă? Вăл мĕн ятлă?
Поэтăн пĕрремĕш сăвă кĕнеки мĕн ятлă? Вăл хăçан пичетленнĕ? Ку таранччен миçе кĕнеке кăларнă, вĕсен ячĕсене тата пичетленнĕ çулĕсене кăтартăр.
Килти хушма хуçалăхра тума юратакан ĕçĕ-хĕлĕ çинчен каласа парăр.
«Антонов вăрманĕсем» тата «Курăс пĕви» тенисем епле майпа Леонид Антонов пурнăçĕпе çыхăннă?
Поэтăн обществăлла ĕçĕсене тата хисеплĕ ячĕсене асăнса тухăр.

Прохор Трофимов çыравçă-фронтовик ячĕпе ака уйăхĕн 3-30-мĕшĕнче викторина иртет

mixaj_58 — Fri, 31 Mar 2023 10:52:32 GMT

Вопросы викторины «Çав кунсем манăçа юлмĕç…»
XI муниципальной игры-конкурса знатоков
истории и культуры родного края
«Улăп – 2023: Эпир Улăп йăхĕнчен!»

1. Прохор Трофимов писатель-фронтовик ăçта тата хăçан çуралнă?
2. Унăн ачалăхĕпе çамрăклăхĕ çинчен мĕн пĕлетĕр? Ача чухне ăна мĕнле чĕннĕ? Хайлавсем çырма ăна мĕн хистенĕ-ши?
3. Вăл ăçта-ăçта вĕреннĕ, мĕнле-мĕнле пултарулăхпа палăрнă?
4. Прохор Трофимов хăйĕн пĕрремĕш кĕнекине ăçта тата хăçан пичетленĕ? Унта ытларах мĕнле темăсене хускатнă?
5. Прохор Трофимовăн пĕтĕмĕшле ĕçĕ-хĕлĕ çинчен мĕн пĕлетĕр? Çыравçă мĕнле-мĕнле хисеплĕ ятсене тата чыславсене тивĕçнĕ?
6. Çыравçă-фронтовик хăш фронтра çапăçнă тата хăш çĕрсене тăшмансенчен ирĕке кăларнă çĕре хутшăннă?
7. Прохор Трофимов педагог та пулнă. Хăш вĕренÿ шкулĕсенче пĕлÿ панă вăл?
8. Çыравçăн пичетленсе тухнă проза кĕнекисене хронологи йĕркипе асăнса тухăр. Вĕсен тематикине палăртăр.
9. Хамăр ентешсем ун çинчен тĕрлĕ хаçат-журналта сахал мар статья пичетленĕ. Çав çынсене палăртăр.
10. Çыравçăн йăхташ-тăванĕсемпе несĕлĕсем çинчен мĕн пĕлетĕр?

Асăрхаттарни: Викторинăна тĕп-тĕрĕс хуравланăшăн пĕтĕмпе 10 балл таран пухма пулать (кашни ыйтăвăн тулли хуравĕшĕн 1 балл).

Протокол итогов конкурса будет выставлен на сайтах http://nesterjankas.ucoz.ru/ и http://chuvsite.ucoz.ru и или vk.com (Трак ен вĕрентекенĕсем) не ранее 30 апреля 2022 года.

До 30 апреля 2023 года включительно участники конкурса заполняют анкету определенного образца (Приложение №3) и оформляют свою работу на чувашском языке в форме Документа Microsoft Office Word и высылают их в единой индивидуально архивированной папке на электронную почту mixaj_58@mail.ru c пометкой «Улăп-2023» («Улып-2023»).

1 ҫын хакланӑ

Николай Карая халалласа инçет вăйă конкурс иртрĕ

mixaj_58 — Sat, 14 May 2022 06:12:50 GMT

Иртнĕ кунсенче Красноармейски муниципалитет округĕн социаллă аталану тата архив ĕçĕсен пайĕ, Чăваш Наци Конгресĕн Красноармейски округĕнчи уйрăмĕ тата Нестер Янкас ячĕллĕ пĕрлĕх йĕркеленипе Интернет урлă "Улăп – 2022: Эпир – Улăп йăхĕнчен!" инçет вăйă конкурс вĕçленчĕ. Ăна Раҫҫей халӑхӗсен культура еткерлӗхӗн ҫулталӑкне, Чӑваш Енри паллӑ ентешсен ҫулталӑкне тата хамăр ентеш Н.Д.Дмитриев (Карай) поэт-прозаик çуралнăранпа 80 çул çитнине халалланă. Конкурса пурĕ 74 ача хурав ярса панă. Вăйă конкурс ыйтăвĕсене пур ача та ăнăçлă хуравлама пултарнă. Пĕтĕмĕшле илсен, çак шкулсен вĕренекенĕсем хастар пулчĕç: Красноармейски шкулĕ – 44, Чатукасси шкулĕ – 5, Карай шкулĕ – 4, Упи шкулĕ – 4, Трак шкулĕ – 4, Пикшик шкулĕ – 5 ача, Кĕçĕн Шетмĕ – 2, Мăн Шетмĕ – 3, Еншик Чуллă – 2. Пĕр ача Елчĕк районĕнчи Курнавăш шкулĕнчен пулчĕ. Вăйă конкурс ыйтăвĕсен хуравĕсене тупма йывăртарах пулчĕ пулин те, вăл ăнăçлă иртрĕ теме пулать. Чăннипех маттур пулчĕç ачасем. Вăйă конкурс оргкомитечĕ тата тÿресен йышĕ 36 ачан ĕçне тивĕçлипе хакларĕ: 1-мĕш вырăна 12 ача çĕнсе илме пултарчĕ, 2-мĕш вырăна 8 ача тухрĕ, 3-мĕш вырăна вара 16 ача йышăнчĕ. Çĕнтерÿçĕсемпе мала тухнисене Красноармейски муницпалитет округĕн социаллă аталану тата архив ĕçĕсен пайĕн Дипломĕпе чыслĕç, хутшăннисем сертификат илĕç.

"Улăп-2022" конкурс-викторина хуравĕсем тата пĕтĕмлетĕвĕ:

mixaj_58 — Sat, 14 May 2022 05:18:41 GMT

"Улăп-2022" конкурс-викторина хуравĕсем тата пĕтĕмлетĕвĕ:
1. Николай Карай поэт-çыравçă ăçта тата хăçан çуралнă?
Хурав: Николай Дмитриевич Дмитриев (Карай) 1942 çулта Красноармейски районĕнчи Карай ялĕнче хресчен çемйинче кун çути курнă.
2. Унăн ачалăхĕпе çамрăклăхĕ çинчен мĕн пĕлетĕр? Ача чухне ăна мĕнле чĕннĕ? Сăвă çырма ăна мĕн хистенĕ-ши?
Хурав: Николай Карай ҫемйи пысӑках пулман: ашшӗ, амӑшӗ, аппӑшӗ Валя тата пулас çыравçă Коля. Ашшӗ вӑрҫӑран таврӑнайман. Ҫавӑнпа та ачалӑхӗ те ҫӑмӑлах пулман, килти арҫын ӗҫӗ ун ҫине тиеннӗ. Пĕчӗк чух ӑна ялта Шӑнкӑрч тесе чӗннӗ. Ӳсерехпе Коля теме пуҫланӑ. «Ялти ҫичӗ класлӑ шкула пӗтернӗ хыҫҫӑн 8-мӗш класа Мӑн Шетмӗ шкулне вӗренме кайрӑмӑр, анчах пурӑнмалли ҫук пирки вӗренме пӑрахрӑмӑр. Коля вара Красноармейски шкулне вӗренме кайрӗ. мӗншӗн тесен унта пурӑнма интернат пурччӗ. Вăл шкулта вӗреннӗ чухнех сӑвӑсем ҫыратчӗ, пире вуласа паратчĕ», - тесе аса илет халӗ Николай Исаков, унӑн ҫывӑх юлташӗ. Сăвă çырма ăна тăван чĕлхене юратни хистенĕ. Юрлама юратнă, купăс калама пĕлнĕ. «Кукамай халап-юмах яма питĕ ăстаччĕ. Унран чылай куçнă мана. Анне те хăна-вĕрле пухсан хăй сăвăласа юрлатчĕ. Эпĕ 6-мĕш класрах çырма пуçланă. «Çеçпĕл çеçкисем» литература кружокне çÿреттĕм», - аса илетчĕ вăл хăй. «Сочиненисем, изложенисем илемлӗ чӗлхепе ҫырӑнатчӗҫ унӑн. Хам шкулта ӗҫленӗ ҫулсенче эпӗ литература кружокне ертсе пыраттӑмччӗ. Пӗр вӑхӑтра Николай ҫав кружока ҫӳрерӗ…» - тет ун çинчен Елена Антоновна вĕрентекен.
3. Вăл ăçта-ăçта вĕреннĕ, мĕнле-мĕнле пултарулăхпа палăрнă?
Хурав: Красноармейски шкулне вӗренсе пӗтерсен вӑл Чӑваш патшалӑх университетне вӗренме кӗрет. Тăтăшах сăвăсем çырать. Купăс калама вĕренет, ял çыннисемпе юлташĕсене тĕрлĕ кĕвĕ каласа тĕлĕнтерет. Юрлама та юратнă. 1968 ҫулта вӗренсе пӗтерет те тӑван шкула вырӑс чӗлхи учителĕнче ӗҫлеме килет. Вӑл тăван шкулта ӗҫленӗ вӑхӑтсем ҫинчен ҫапла каларӗ Елена Антоновна: «Миҫемӗш ҫулхине астумастӑп, Николай Дмитриевич тăван шкула вырӑс чӗлхипе литератури учителĕнче ӗҫлеме килчӗ. Пĕрле ӗҫлерӗмӗр. Коллективра авторитетлӑ ҫын пулнӑ. Ӑна пурте хисеплетчӗҫ: вӗрентекенсем те, вӗренекенсем те.
4. Николай Карай хăйĕн пĕрремĕш сăввисене ăçта-ăçта тата хăçан пичетленĕ? Пĕрремĕш сăвă кĕнеки мĕн ятлă тата хăçан пичетленнĕ? Унта ытларах мĕнле темăсем хускатнă?
Хурав: Николай Дмитриевич Дмитриев-Карай чӑваш литературине ача-пӑча ҫыравҫи пек кӗрсе юлчӗ. Ачасем валли аслисем валли ҫырнинчен чылай йывӑртарах. Ҫыраканӑн ача пек таса чунлӑ пулмалла, тӗнчене ача куҫӗпе курма пӗлмелле. Ача-пӑча чунне ӑнланма ӑна шкулта ачасемпе ҫывӑх ӗҫлени те пулӑшнӑ пуль. Пĕрремĕш сăввине Юрий Гагарина халалланă вăл. Хайхи сăвă «Ял пурнăçĕ» район хаçатĕнче пичетленнĕ. Ачасем валли тухнӑ чи малтанхи кӗнеки «Шӑллӑм» (1973) ятлӑ.
5. Николай Карайăн пĕтĕмĕшле ĕçĕ-хĕлĕ çинчен мĕн пĕлетĕр? Поэт мĕнле-мĕнле хисеплĕ ятсене тивĕçнĕ-ши?
Хурав: Карай пӗр хушӑ (пилĕк çул) Красноармейски районĕн «Ял пурнӑҫӗ» хаçат редакцинче те ӗҫлет, ҫырусен пайне ертсе пырать. Пуринчен ытла пурнăçри çитменлĕхсем ҫырма тивет ӑна. Сатирӑпа юмор страницисем тӑтӑшах тухнӑ. Николай Карай материалӗсемсӗр пӗр "Хӗскӗч кӗтесси" те тухман. Ҫав вӑхӑтрах «Россия» колхозӑн «Çĕнтерӳшӗн» хаҫатне те кӑларнӑ. Кунта «Ҫавал хумӗсем» пӗрлешӳ ӗҫне хастар хутшӑннӑ, сӑвӑсемпе калавсем ҫырнӑ. Анчах та тӗрлӗ сӑлтавсене пула вӑл тӑван тӑрӑхпа сывпуллашса Томск облаҫӗн Бакчар районӗнчи Бородинск ялне тухса каять. Кунта вӑл шкулта вырӑс чӗлхипе литератури вӗрентсе пурӑнать. Тивӗҫлӗ канӑва тухсан пӗр-икӗ ҫул Карая килсе пурӑнчӗ, анчах чунӗ ывӑлӗпе хĕрӗ патнех туртӑнчӗ пулмалла, вӑл каялла кайрӗ. Ҫапах та хӑйӗн хайлавӗсене «Тӑван Атӑл», «Ялав» журналсемпе «Ял пурнӑҫӗ», «Хыпар» хаҫатсенче пичетлесех тӑнӑ. Унӑн ҫитӗннисем валли ҫырнӑ сӑввисем пурнӑҫ. юрату, туслӑх, уйрӑлу темисене хускатаҫҫӗ.
Николай Дмитриевич Дмитриев (Карай) - пултаруллӑ сӑвӑҫ. Вăл Раҫҫей Журналисчӗсен Союзĕн членĕ (1965), Раҫҫей Писателӗсен Союзӗн членӗ (2011), Пӗтӗм Раҫҫейри Авторсен обществин членӗ, Пĕтӗм тĕнчери «Филантроп» премийӗн сертификатлӑ номинанчӗ. Трак енри Нестер Янкас премийĕн лауреачӗ (1996). Карай ялĕн хисеплĕ гражданинĕ.
6. Поэтăн чи паллă юррисене çырса парăр, вĕсене ытларах хăш композиторсем кĕвĕленĕ?
Хурав: Николай Карай ҫав тери хаваслӑ, вашават ҫын пулнӑ. юрлама юратнӑ, купӑспа ӑста каланӑ. Хӑйӗн сӑввисемпе юрӑ хывакан композиторсемпе - Юрий Кудаковпа, Илья Степановпа. Зоя Петровӑпа яланах ҫыхӑну тытнӑ. Унӑн сӑввиссмпе хайланӑ юрӑссм халӑхра анлӑ сарӑлнӑ. Вĕсен шутӗнче «Ах. аннеҫĕм, анне», «Ман ҫĕр-шыв». «Хурӑнсем», «Юрату сӑмсахӗ». «Ӑшӑ çумӑр», «Чечек ҫыххи», «Савнӑ тӑван» юрӑсем тата ыт.те.
7. Николай Карай 20 çул ытла Çĕпĕрте пурăннă. Хăш хулара е ялта? Çав вырăнсене сăнлакан сăвва палăртăр. Ăна «Çĕпĕрти чăваш поэчĕ» тесе кам каланă?
Хурав: Вăл 20 çул хушши Томск облаҫӗн Бакчар районӗнчи Бородинск ялĕнче пурăнать. Хăй пурăннă вырăнсен илемне поэт куçĕпе курса, чĕрипе туйса сахал мар сăвă калăплать. «Ял-йыш» (2004, редакторĕ – Михайлов В.М., корректорĕ – Михайлова З.П.) сăвă кĕнекинче «Бородинск», «Татьяновка» ятлă сăвăсем пичетленнĕ. Сăвăра асăннă ялсене чăвашсем пуçарса янă иккен. Вĕсен синкерлĕ пурнăçне те çырса кăтартнă вĕсенче.
Ăна «Çĕпĕрти чăваш поэчĕ» тесе пирĕн районта тата республикăмăрта паллă поэт Николай Гаврилович Ершов-Янгер каланă (Ефимов-Тусли Г. Ҫӗпӗрти чӑваш сӑвӑҫи / Г. Ефимов-Тусли // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ). – 2002. – 7 ҫу.). Вăл Янкас ялĕнче пурăнать.
8. Поэтăн пичетленсе тухнă поэзи кĕнекисене хронологи йĕркипе асăнса тухăр.
Хурав: Ачасем валли тухнӑ чи малтанхи кӗнеки «Шӑллӑм» (1973) ятлӑ. Ун хыҫҫӑн «Ураллӑ купӑс» (1987, 2009), «Вырма парни» (1992, «Ял пурнăçĕ» хаçат çумĕнче) кӗнекисем тухаççĕ. Тăваттăмĕш кӗнеки «Тусӑм» (2000) ятлӑ. Вӑл «Ҫилҫунат» журнал ҫумӗнче кун ҫути курнӑ. Ҫавӑн пекех «Эпӗ халӗ пиллӗкре» (2008), «Ҫывӑх тус» (2011), «Мучи пӗви» (2013) ятлӑ кӗнекисем кун ҫути кураҫҫĕ. Ачасем валли «Туслӑх палли» калавсен кӗнекине кӑларма хатӗрленӗ. Анчах ҫак кӗнеке тухни паллӑ мар. Ачасемсĕр пуçне вӑл ҫитӗннисем валли те ҫырать.Чылай калав-сӑвӑ хайлать. Ҫитӗннисем валли «Ял-йыш саламӗ» (2004) сӑвӑсен пуххи кӑларать. «Пичев лаши» сӑвӑсен пуххине хатӗрленӗ. Ку кӗнекене пичетлесе кӑларни паллӑ мар. Ытти чăваш поэчĕсемпе те сăвă кĕнекисем кăларнă вăл: «Туссемпе пĕрле» (1985), «Юратнă кĕнеке» (1992), «Пĕчĕк туссем» (2004), «Уйăх ачи»(2005), «Нарт-нарт кăвакал» (2011).
9. Хамăр ентешсем ун çинчен тĕрлĕ хаçат-журналта сахал мар статья пичетленĕ. Çав çынсене палăртăр.
Хурав:
Алексеев О. Халӑх кун-ҫулӗ – чӗлхе илемӗ / О. Алексеев // Хыпар. – 2004. – 10 ҫӗртме.
Ӑсан У. Пысӑк парне / У. Ӑсан // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ) . – 2011. – 5 ҫурла.
Григорьев Ю. Ҫурҫӗрччен ҫутӑ сӳнмерӗ клубра / Ю. Григорьев // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ) . – 1997. – 29 ака.
Дмитриев Н. Ача-пӑча поэчӗ / Н. Дмитриев // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ). – 2009. – 4 ҫурла.
Ершов Н. Вӑл ҫуралнӑ ҫыравҫӑ пулмах / Н. Ершов // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ). – 1997. – 12 ака.
Ефимов Г. Сас парать ача / Г. Ефимов // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ). – 1995. – 19 раштав.
Ефимов-Тусли Г. Ҫӗпӗрти чӑваш сӑвӑҫи / Г. Ефимов-Тусли // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ). – 2002. – 7 ҫу.
Карай Н. «Эсӗ ман пӗртен-пӗр сӑвӑҫ…» / Н. Карай // Хыпар. – 2002. – 22 ҫу.
Николай Карай 65 ҫул тултарнӑ май // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ) . – 2007. – 13 ака.
Николай Карай 70 ҫулта // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ) . – 2012. – 13 ака.
Сарпи Р. Карай каччи – Николай Карай / Р. Сарпи // Хыпар. – 1998. – 22 ҫурла.
Ҫӗнӗ парне // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ). – 2009. – 8 ҫу.
Хаҫат хӑни - Николай Карай // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ) . – 2011. – 26 ҫурла.
Шингарев В. "Шухӑшсем ачалӑха тавӑраҫҫӗ..." / В. Шингарев // Ял пурнӑҫӗ (Красноармейски р–нӗ). – 2013. – 9 ҫурла.
10. «Хуть пĕр кун чун хушнă пек
Ман пурнасчĕ пурăнса.
Эп ачалăха тÿрех
Кайнă пулăттăм чупса.
Ман манас килет тĕпрен
Кулленхи хуйха-суйха.
Ах, мĕн-ма ик хут пÿрмен
Этеме ачалăха».
- авторăн хăш сăввинчен çак йĕркесем? Ăçта тата хăçан пичетленнĕ вăл?
Хурав: Çак йĕркесем «Ачалăх» сăвăран. «Тăван Атăл» журналта 2003-мĕш çулта, 10 №, 33 стр. пичетленнĕ.

Пĕтĕмлетÿ протоколĕ

Пĕтĕм чăваш акцийĕ

mixaj_58 — Wed, 03 Nov 2021 07:34:28 GMT

Чӳк уйӑхӗн 10-мӗшӗнче сире «Ӑ-150» пӗтӗм чӑваш акцие хутшӑнма йыхравлатпӑр! Ӑна ҫӗнӗ чӑваш ҫырулӑхне йӗркеленӗренпе 150 ҫул ҫитнине халаллатпӑр. Акци Раҫҫейри халӑхсен тӑван чӗлхисене упракан тата тӗпчекен фонд пулӑшнипе иртет.

Ҫак кун библиотекӑра тӗрлӗ лапам ӗҫлӗ.
«Ҫӗнӗ чӑваш ҫырулӑхӗ 150 ҫулта» ятлӑ пысӑк кӗнеке куравӗн никӗсӗ ҫинче йӗркеленӗ интерактивлӑ лапамра сире чӑваш чӗлхи урокӗсем, документлӑ фильм, лекци, экскурси-викторинӑсем кӗтеҫҫӗ.
«Фолк-тӗпелте» чӑваш халӑх тумӗпе, эрешӗпе, ташши-вӑййипе, сӑмахлӑхӗпе, музыка инструменчӗсемпе паллашма май пулӗ.
«Чӑваш ыйтӑвӗ» дискуссиллӗ шоура вара чӑваш чӗлхине вӗрентессипе ҫыхӑннӑ ҫивӗч ыйтусене хускатӑпӑр.

«Паттăр» е «Герой»: хăшĕ лайăхрах?» статья пирки

mixaj_58 — Fri, 08 Jan 2021 13:13:06 GMT

«Хыпар» хаçатăн авăн уйăхĕн 15-мĕшĕнчи номерĕнче «Паттăр» е «Герой»: хăшĕ лайăхрах?» статья пичетленчĕ. Вырăнлă пулчĕ вăл, мĕншĕн тесен хаçат-журналта, радиопа телекуравра, çынсен калаçăвĕпе çырăвĕнче лексика тата грамматика йăнăшĕсем час-часах тĕл пулаççĕ. Материалта хускатнă ыйту пирки акă мĕн пĕлтерес килет: ăслăлăх тăван чĕлхере тивĕçлĕ сăмах пур чухне юта каймалла мар тет. «Паттăр» сăмаха кĕртекенсем маларахри ăрусен йăнăшне тÿрлетес тенĕ курăнать. Ку вара «Герой» сăмаха хăнăхнă çынсене килĕшмест. Ун пек чухне пĕр текстрах сăмахсемпе синоним пек усă курса пăхмалла пуль: малтанхи тапхăрта çирĕпленнĕ «Совет Союзĕн Геройĕ» майлашура пысăкран çырнă «Герой» сăмаха илмелле, ытти çĕрте «паттăр» темелле. Майĕпен «Паттăр» сăмах патне куçсан та юрать пек. Лексика йăнăшĕ вăл тÿрех курăнать, чылай çыннăн куçне тăрăнать. Грамматика йăнăшне вара тÿрех асăрхаймастăн. Материалти «Герой» е «Паттăр» тени вырăнлăрах тата тĕрĕсрех» предложени тытăмĕпе вырăсла. «Мĕнле калани вырăнлă тата тĕрĕсрех: «Герой», тени-и е «Паттăр», тени-и?» тесен аванрахчĕ. Текст ятне: «Хăшĕ лайăхрах: «Паттăр»-и, «Герой»-и?» тесен вырăнлăрахчĕ. «Паттăр»-и, «Герой»-и _ хăшĕ лайăхрах?» вариант та пулма пултарать. Ыйтăва палăртма «кам?», «ăçта?», «хăçан?», «мĕншĕн?» йышши ыйту сăмахĕсемпе тата «-и», «-ши», «-шим» татăксемпе усă курмалла. Ыйту сăмахĕсене сказуемăй умне юнашар лартсан лайăх. Татăксене сказуемăйран пачах уйăрма юрамасть. Манăн шухăшпа, пичетре, эфирта тăвакан йăнăшсем пирки «Хыпар» хаçат страницисенче малашне те çырмалла, час-часах тĕл пулаканнисене тупса чĕрĕ пуплевпе çыруран катертсе пымалла. Йăнăша кăтартнăшăн никамăн та кÿренмелле мар.

Вĕренÿ кĕнекисен авторĕ Юрий ВИНОГРАДОВ доцент.

Петĕр Яккусен поэта халалланă «Поэзирен чăнрах тĕнче эп тупаймарăм çĕр çинче…» викторина хуравĕсем

mixaj_58 — Sun, 13 Dec 2020 18:18:44 GMT

Петĕр Яккусен (П.Я.Яковлев) поэт, ăсчах, тăлмачă çуралнăранпа 70 çул çитнине паллă туса ирттернĕ «Поэзирен чăнрах тĕнче эп тупаймарăм çĕр çинче...» инçет викторина хуравĕсем тата пĕтĕмлетÿ протоколĕ

Петĕр Яккусен (Петр Яковлевич Яковлев) 1950 çулхи çурла уйăхĕн 26-мĕшĕнче Красноармейски районĕнчи Упаçырми ялĕнче çуралнă. Ку тӑрӑхри ялсем сахалран та 300-400 ҫул лараҫҫӗ. Халапсем тăрăх, ку вырăнта Упаç ятлă тĕне кĕмен чăваш пурăнни паллă, çавăнпа ку яла çапла ят панă теççĕ. Ку вырăнта упа шăтăкĕ пулни çинчен калакан халапсем те пур. Хальхи Упаçырма унччен Тăмсар ятлă пулни те паллă.
Вăл нумай ачаллă çемьере ÿснĕ, вуннăмĕш ача пулнă. Ашшĕ, Яков Иванович 1900 ҫулта ҫуралнӑскер, революци саманине курнӑ, Граждан вӑрҫи витӗр утса тухнӑ, коллективизаци хӑрушлӑхне курнӑ, Аслӑ аттелӗх вӑрҫине хутшӑннӑ. Петӗршӗн вӑл ĕмĕр тăршшĕпех ырă тĕслĕх пулнă. Амӑшӗ Элӗк районне кӗрекен Мартынкасси ялӗнчен пулнӑ. Коллективизаци вӑхӑтӗнче вӗсен ӑраттине пӗтӗмпех Ҫӗпӗре янӑ. Унта та вӗсем ҫирӗп хуçалăхпа пурӑнса кайнӑ. Кунта вӗсен пӗрремӗш ывӑлӗ ҫуралать. Вуннӑмӗш ачи (Петӗр) ҫуралнӑ чухне ашшӗ 50-ра, амӑшӗ 45-ре пулнӑ. «Атте мухтаннине, вӗҫкӗнленнине юратмастчӗ. Ҫавсене мана та парса хӑварнӑ. Анне пек кӑмӑллӑ, сӑпайлӑ ҫынна курман эпӗ, – аса илет П. Яковлев. – Юлашки ҫӑкӑр татӑкне ачисене ҫитерсе ӳстернӗ». Питĕ ырă кăмăллă çын пулнă вăл, яланах ачисемшĕн тăрăшнă, анчах та вăйлă шăнса чирленĕ пирки нумай пурăнайман. Ун чухне Петĕр 14-ра пулнă. Виçĕ пиччĕшĕ вăрçăра вилнĕ. Халĕ вĕсем 3 пĕр тăван çеç юлнă.. Ача чухнех пулас поэт кĕнеке вулама юратнă, ку юратăва ăна ашшĕ панă. Ӑста ҫыравҫӑсен произведенийӗсемпе паллашни ӑна хӑйне те сӑвӑсем ҫырма хистенӗ. Шкулта «5» паллăсемпе вĕреннĕ, отличник пулнă. «Эпĕ пичче-аппаран 4 çултах вулама-çырма вĕреннĕ. Ачаллах нумай пĕлесшĕн çуннă. Мăн Шетмĕре пĕлÿ пухнă. Вăл вăхăтра шкул кĕрлесе кăна тăратчĕ. Учительсем питĕ лайăхчĕ. Шкулти тата ялти вулавăшсем питĕ пуянччĕ», - каласа кăтартать Яккусен. 1967 çулта Мăн Шетмĕри вăтам шкултан, 1975 çулта Чăваш патшалăх университетĕнчи историпе филологи факультечĕн чăваш уйрăмĕнчен вĕренсе тухнă. 1968 çулта Мăн Шетмĕ ялĕнчи вулавăшра библиотекарьте вăй хунă.1968-1970 çулсенче Çар ретĕнче хĕсметре тăнă, сержанта çити ÿснĕ. «Çарти хастарлăхшăн» юбилей медальне тивĕçнĕ (1970). Тăван чăваш чĕлхине тата пурнăçа юратни ăна сăвăсем çырма хистенĕ.
Хăйĕн пĕрремĕш «Анне» ятлă сăвввине 1967 çулта Красноармейски районĕн «Ял пурнăçĕ» хаçатĕнче пичетленĕ. Вăл ун чухне 17 çулта пулнă. Кунсăр пуçне çамрăк çыравçăсен «Çĕнĕ кĕвĕ», «Çеçпĕл çеçкисем» сăвă пуххисенче , «Ялав», «Тăван Атăл» журналсенче пичетленнĕ. Пĕрремĕш сăвă кĕнеки – «Кумаляк» (1984). Автор ытларах çут çанталăк, ачалăх, тăван кил темăсемпе çыхăннă шухăш-туйăмсене çĕклет.
П.Я.Яковлев 1978-79 çулсенче Кушкăри 8 çул вĕренмелли шкулта, унтан 1979–1983 çулсенче Элĕк районĕнчи Мартынкасси шкулĕнче директорăн вĕренÿ енĕпе ĕçлекен çумĕ пулнă тата ачасене чăваш чĕлхипе литератури вĕрентнĕ. 1983-2000 çулсенче Петр Яковлев Чăваш патшалăх университечĕн чăваш чĕлхи пĕлĕвĕн кафедринче ĕçленĕ, аспирантурăра вĕреннĕ, ассистентран доцента çити ÿснĕ. 1989 çулта «Чăваш чĕлхинчи сăмах пусăмĕ» темăпа кандидат диссертацине хÿтĕленĕ. 1995 çулта унăн «Чăваш фонетики» вĕренÿ кĕнеки пичетленсе тухнă. 2000-2007 çулсенче Библие тĕрлĕ чĕлхене куçарас енĕпе ĕçлекен наукăпа тĕпчев институтĕнче тăрăшнă. 2007-2012 çулсенче Шупашкарти культурăпа искусство институтĕнче преподаватель-доцент тата культура факультечĕн деканĕ пулнă. 2012 çултанпа Чăваш патшалăх гуманитари институтĕнче ăслăлăх аслă сотрудникĕнче ĕçлет. Сăвăсем çырать, чылай кĕнекесен авторĕ. Вăл — Раççей писателĕсен союзĕн пайташĕ (1986). Яков Ухсай, Хĕветĕр Уяр, Георгий Ефимов, Александр Артемьев, Василий Алентей тата ытти сумлă çыравçăсем ăна литература çулне уçса параканĕсем пулнă. Паянхи пурнăçра П.Я.Яковлев – вӗрентӳҫӗ, куҫаруҫӑ, ӑсчах, чӗлхеҫӗ, таврапӗлӳҫӗ, ҫыравҫӑ, купӑсҫӑ, ҫемье пуҫӗ, ял ӗҫченӗ (йышлӑ качака ӗрчетекен, пахча ҫимӗҫ ӑсти)...
Петр Яковлев чăваш фонетикипе филологин ыйтăвĕсене туллин тĕпченĕ, наукăпа тĕпчев статйисем çырнă, "Чăваш фонетики" вĕренỹ пособийĕ пичетленĕ (1995). Кунта вăл чĕлхе пĕлĕвĕн çитĕнĕвĕсене шута илсе тата тăван чĕлхе йĕркин хăйне евĕрлĕхне асра тытса хăш-пĕр пулăмсене урăхла ăнлантарнă, консонантизм, сингармонизм, пусăм çинчен каланă шухăшсем уйрăмах пысăк пĕлтерĕшлĕ. Кĕскен каласан, чăваш чĕлхин альтернативлă фонетикăпа фонологине йĕркеленĕ. Кунсăр пуçне «Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем» библиографи кăтартăвĕ кăларнă (2006).
Библи куçарассипе икĕ ушкăн ĕçленĕ: пĕри – чиркÿ валли тулли Библи хатĕрленĕ (ред. Ева Лисина), тепри – килте вуламалли кĕнекесем пичетленĕ (куçаруçи Петĕр Яккусен). Иккĕмĕш ушкăн çак тĕн кĕнекисене кун çути кăтартнă: «Иисус Христос Хуçамăр панă Çĕнĕ Халал» (Новый завет), «Лука пĕлтернĕ Ырă Хыпар» (Евангелие от Луки), «Ырă Хыпар : Матфей, Марк, Лука, Иоанн пĕлтернĕ» (Новый Завет), «Ача-пăча Библийĕ» (Библия для детей) тата ыт. те.
Поэтăн пичетленсе тухнă поэзи кĕнекисем: «Кумаляк» (1984), «Тăм тăвайкки вăййисем» (1985), «Уй варринче» (1987), «Юман чĕлхи» (1990), «Çавра кÿлĕ» (1993), «Çĕн уйăх çути» (2006), «Эснереш» (2007), «Кĕмĕл кимĕ» (2010), «Шурă пĕлĕтсем» (2012).
Поэт Китай литературипе те кăсăкланнă. Вăл 800 çула яхăн каялла çырнă, китайларан вырăсла пичетленнĕ «Троесловие» (Сань-цзы-цзин) хайлава чăвашла куçарнă (2012).
…У него «...по сравнению со своими сверстниками, пожалуй, особенно сильно выражена вера в реально-действенное значение поэтического слова... Яковлев (Яккусен) избегает сложной метафорики и густой образности. На первом месте в стихотворении у него стоит решение той или иной нравственной задачи... Мысль его выражена предельно кратко и ясно...» », - çак сăмахсене чăвашсен паллă литературовечĕ тата чĕлхеçи Атнер Хусанкай публицист тата общество хастарĕ каланă. Вăл Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ (1989), Латви журналисчĕсен пĕрлĕхĕн (1987), Халăхсен туслăхĕ» журналăн (1987), Митта Ваçлей ячĕллĕ (1998) тата Пĕтĕм тĕнчери Давид Бурлюк ячĕллĕ премисен лауреачĕ.
Ман шутпа, «… - эс ман Иерусалим, патшалăхăм та тĕп хулам. Тĕн те…» тесе автор хăйĕн тăван енне, тăван ялне, тăван килне калать. Упаçырми – Иерусалим, мĕншĕн тесен вăл кунта çуралнă, унсăр эп никам та мар тесшĕн. Кирек ăçта кайсан та Тăван çĕршыва, çуралнă яла, тăван киле ялан чун туртать. Унсăр чунра пушă, кичем. Унта – чун киленĕçĕ, канăçĕ. Тĕн тесе автор хăйĕн çакăнта чăмăртаннă хăйĕн тĕнче курăмне, шухăшлавне, ĕмĕтленĕвĕн тĕвви-сăпкине палăртать.

Петĕр Яккусен поэта халалласа "Улăп-2020" вăйă-конкурс иртет

mixaj_58 — Wed, 04 Nov 2020 18:11:01 GMT

Вопросы викторины «Поэзирен чăнрах тĕнче эп тупаймарăм çĕр çинче…»

VIII районной дистанционной игры-конкурса знатоков

истории и культуры родного края

«Улăп - 2020»

Петĕр Яккусен ăçта тата хăçан çуралнă? Ку яла мĕншĕн çапла каланă-ши?
Унăн ачалăхĕ çинчен мĕн пĕлетĕр? Сăвă çырма ăна мĕн хистенĕ? Вăл ăçта-ăçта вĕреннĕ тата ĕçленĕ, мĕнле пултарулăхпа палăрнă?
Петĕр Яккусен хăйĕн пĕрремĕш сăввисене ăçта-ăçта тата хăçан пичетленĕ? Пĕрремĕш сăвă кĕнеки мĕн ятлă тата хăçан пичетленнĕ? Унта ытларах мĕнле темăсем хускатнă?
Петĕр Яккусен пĕтĕмĕшле ĕçĕ-хĕлĕ çинчен мĕн пĕлетĕр? Ăна литература çулне уçса параканĕсем кам-кам пулнă?
Поэтăн чăваш филологийĕнчи наука ĕçĕ-хĕлĕ тата çитĕнĕвĕсем çинчен каласа парăр.
Поэт православи тĕнĕн тĕп кĕнекине – Библине чăвашла куçаракан комиссинче ĕслени паллă. Мĕнле-мĕнле кĕнекесем кăларассипе тимленĕ вăл ку енĕпе? Тата унпа пĕрле кам-кам вăй хунă?
Поэтăн пичетленсе тухнă поэзи кĕнекисене хронологи йĕркипе асăнса тухăр.
Китай литературипе поэта мĕн çыхăнтарать? Ку енĕпе тунă ĕçĕ-хĕлне палăртăр.
…У него «...по сравнению со своими сверстниками, пожалуй, особенно сильно выражена вера в реально-действенное значение поэтического слова... Яковлев (Яккусен) избегает сложной метафорики и густой образности. На первом месте в стихотворении у него стоит решение той или иной нравственной задачи... Мысль его выражена предельно кратко и ясно...» », - çак сăмахсене кам каланă, мĕнпе вăл паллă?
«… - эс ман Иерусалим, патшалăхăм та тĕп хулам. Тĕн те…», - поэтăн çак сăвă йĕркисенче мĕнле шухăш пытарăннă-ши? Уçса парăр.

Асăрхаттарни: Викторинăна тĕп-тĕрĕс хуравланăшăн пĕтĕмпе 10 балл таран пухма пулать (кашни ыйту хуравĕшĕн 1 балл).

Тĕплĕнрех

Иванова Н.Г.: Учебника вĕрентекен валли çырман

mixaj_58 — Tue, 12 May 2020 21:37:35 GMT

Надежда Иванова 1961 çулта Вăрнар районĕнчи Авшак Элмен ялĕнче çуралнă. И.Н.Ульянов ячĕллĕ ЧПУн историпе филологи факультетĕнче, Мускаври наци проблемисен институтĕнче вĕреннĕ, ЧР Вĕренÿ институтĕнче 30 çул ытла вăй хурать, 130 ытла наука ĕçĕ пичетленĕ. Раççей Федерацийĕн пĕтĕмĕшле вĕрентĕвĕн хисеплĕ ĕçченĕ, Иван Ивник ячĕллĕ литература преми лауреачĕ, пĕтĕм тĕнчери Митта Ваçлей ячĕллĕ литература премийĕн дипломне тата кĕмĕл медале тивĕçнĕ. Вăл – ЧР Вĕрентÿ министерстви çумĕнчи вĕренÿ тата методика пособийĕсем кăларас енĕпе ĕçлекен наукăпа методика канашĕн, Федерацин монополипе кĕрешекен службин Чăваш Енри управленийĕ çумĕнчи эксперт канашĕн членĕ, конкурссемпе фестивальсен жюри членĕ тата председателĕ.

Чăваш, Тутар, Пушкăрт республикисенчи, Чĕмпĕр, Самар, Оренбург облаçĕсенчи чăваш чĕлхипе литература вĕрентекенĕсем, тăван культурăна чунтан парăннă çынсем Надежда Ивановăна аван пĕлеççĕ. РФ пĕтĕмĕшле вĕрентĕвĕн хисеплĕ ĕçченĕ 35 çул ĕç стажĕнчен 34-шне педагогикăпа çыхăнтарнă

- Надежда Григорьевна, пурнăçăн тĕрлĕ тапхăрĕнче эсир садике çÿрекенсемпе, шкул ачисемпе, студентсемпе, вĕрентекенсемпе ĕçленĕ. И.Н.Ульянов ячĕллĕ ЧПУра пире вĕрентни асра. Тĕплĕн ăнлантараттăр, çирĕп ыйтаттăр. Кампа ĕçлеме çăмăлрах?

- Педагог ĕçне Вăрнар районĕнчи Çĕрпел шкулĕнчен пуçларăм: эрнере 36 сехетчĕ, класра 28-31-шар ачаччĕ. Класс шавласран кашни урок умĕн мĕн пур вĕренекен валли дидактика материалĕ хатĕрлеттĕм. Çак опыта кайран, институтра ĕçлеме тытăнсан, республикăри учительсен хушшинче сартăм. Шкул хыççăн Шупашкарти садикре тăрăшрăм. Ĕçлеме пуçланă-пуçламан хула шайĕнче уçă занятисем ирттерме тиврĕ. Шкул тата студент вăхăтĕнче алла илнĕ мелсем унта та пулăшрĕç. Вĕренÿ институтĕнче ĕçлеме тытăнни асра. Хама шкулта вĕрентнĕ Людмила Васильевна курса килнĕ. Ăна асăрхасан чĕркуççи чĕтремеллех хумхантăм. Лекцисене пăхмасăр вĕренеттĕм. Хут çине пăхса нихăçан та вуламан. Паянхи кун та çак меслетпе ĕçлетĕп. Пăхса вулама тытăнсан çухалса каятăп. Чи телейлĕ самант – студентсемпе ĕçлени. Паллах, çирĕп ыйтаттăм. Ун пек ыйтма малтан тĕплĕ вĕрентмелле, материала тарăн пĕлмелле, пĕлÿ шайĕ пысăк пулмалла. Çирĕп ыйтсан та студентсем хисеплетчĕç. Чăваш патшалăх университечĕ лицензи илме тĕрĕслев тухнă май ирттернĕ «Факультетри чи лайăх преподаватель» ыйтăмра та эпĕ пĕрремĕш вырăн йышăннăччĕ.Тăрăшса вĕренекен, кашни занятие çÿрекен студентсем пурришĕн чун савăнатчĕ. Халĕ вĕсем – хамăр республикăра кăна мар, диаспорăра та паллă çынсем. Ача амăшĕ пулма хатĕрленекенсене билет ыйтăвĕсене хуравлаттармасăрах «пиллĕк» лартса параттăм. «Савăннипе тата хумханнипе çуратса ан пар», – тесе ăсататтăм. Ĕçе юратсан, хисеплесен, чуна парса тимлесен ваттипе те, вĕттипе те ĕçлеме йывăр. Нумай пĕлес, нумай вулас, ыттисенчен ялан малта пырас пулать.

– ЧПУра вĕреннĕ чухне, мĕн пытармалли, 5-6-мĕш класс программине пĕлменнисем те пурччĕ йышра. «Пултаруллисен вырăнне йышăнатăр. Хăвăр пĕлместĕр пулсан кайран шкулта ачасене епле вĕрентетĕр?» – тесе чунăр ыратнăранах калаттăр. Паянхи студентсемпе вĕрентекенсен шайĕ унчченхисенчен уйрăлса тăрать-и?

– Самай уйрăлса тăрать. Çакă университетсен вĕренÿ программинче методикăна, психологипе педагогикăна вĕрентме сахал сехет уйăрнинчен те килет. Факультетсене пĕрлештерни те сехетсене перекетлеме ыйтать. Эпĕ вĕренме кĕнĕ çул пĕр вырăна 6,5 çын ыйтса çырнă, 50 ачана çеç вĕренме илнĕ. Эпир мĕншĕн тарăн пĕлÿ илсе тухнă? Мĕншĕн тесен историе историксем пек пĕлнĕ, вырăс чĕлхипе литературине - шкул учителĕсем пек. Ют çĕршыв литературине те туллин шĕкĕлченĕ. Пире Ленинградра, Мускавра пĕлÿ илнĕ шурсухалсем вĕрентнĕ, çирĕп ыйтнă. 16 çул университетра ĕçлерĕм. Пĕр вырăна пĕтĕмпе те 2-3 çын çеç документ паратчĕ. Вĕренме килнĕ студентăн пĕлÿ шайĕ шкул учителĕн ĕçне кăтартатчĕ. Студентсемпе ĕçлени пысăк опыт пачĕ. Вĕренÿ институтне пĕлĕвне ÿстерме килнĕ учительсене мĕн тата мĕнле вĕрентмелли майсем пуçа хывăнчĕç. Паянхи кун вĕренме кĕрес текенсене çутă кунра хунарпа шыраса çÿретпĕр, уншăн чун ыратать, мĕншĕн тесен вĕсем - пулас учительсем. Шкул ачисемпе учительсен пĕлÿ шайĕ министерство, институт, кафедра мĕнле ĕçленинчен килет. Аслă ăрури учительсен шучĕ чакса пырать. Вĕсем предмета лайăх пĕлеççĕ, анчах юлашки вунă çуллăхри çĕнĕлĕхсене алла илме хăйсене ватă тесе шухăшлаççĕ. Университетран вĕренсе тухнă çамрăк хăйне шанать пулсан çеç шкула каять. Кашни хăйĕн вырăнĕнче ĕçе тĕплĕ, тăрăшса тусан, вĕрентекен çирĕп те пултаруллă пулсан шкул ĕçĕ-хĕлĕ тата çÿлерех шая çĕкленĕ. – Вĕрентекенĕн еплерех пулмалла? – Вĕрентекен – патшалăх çынни. Патшалăх тата ашшĕ-амăшĕ ăна ачасене ăс пама шаннă. Патшалăх лартнă тĕллевсене, предмет кăларса тăратнă задачăсене пуринпе те пурнăçламалла. Наяннисене кăсăклантарма учителĕн тимлĕхĕ, ăсталăхĕ кирлĕ. Эпĕ вĕрентекен класра йĕкĕреш Сидоровсем пурччĕ. Пур предметпа та ĕлкĕрсе пыраймастчĕç. Чăваш чĕлхипе литература урокĕсене хаваспах çÿретчĕç, лайăх паллă илсен питĕ савăнатчĕç. Эпĕ ачасен аллинчи вĕренÿ кĕнекинчи информацие урокра туллин каламастăм №учебника ача валли çырнă, учитель валли мар№, кĕнекере çуккине ăнлантараттăм. Чи кăсăкли – эпĕ кайсан Сидоровсем шкула çÿреме пăрахни. «Надежда Григорьевна каялла килсен вĕренме пырăпăр», – тенĕ вĕсем завуча.

– Эсир - шкул учебникĕсемпе программăсен авторĕ те. Çав ĕçе мĕншĕн тытăнтăр: ыттисен ĕçĕ тивĕçтерменнипе-и е опытăра кура вĕрентÿ меслетне çĕнетес, ансатлатас килнипе-и?

– Учебниксемпе программăсен авторĕ пулма мана Виталий Станьял шанса хăй патне ĕçлеме илчĕ. Шкулта чăваш чĕлхипе литературине вĕрентессине пирĕн кафедра йĕркелесе пынă май Михаил Скворцов мана авторсен списокне кĕртрĕ. Пурнăç улшăннă май вĕренÿ тытăмĕ те çĕнелет. Иртнĕ ĕмĕрĕн 90-мĕш çулĕсенчи уççăнлăх, çĕнйĕркелÿ вăхăчĕ «Чĕлхесем çинчен калакан саккун» пачах урăхла тĕллевсем кăларса тăратрĕç. Паллах, чăваш литературин программа концепцине пĕччен-иккĕн сÿтсе явман. Кафедрăра ĕçленĕ И.Андреев, И.Одюков, Г.Лукоянов, П.Метин, З.Антонова, В.Станьял тата ыттисем хутшăннă. Паянхи шкул валли хатĕрленĕ программа арман витĕр 4-5 хут сăвăрăнса тухнă. 2016 çулта пичетленнĕ «Тăван литература. Тĕслĕх программа: V-IX классем валли» наука ĕçĕнче самана улшăнăвĕсене шута илнĕ, вĕрентÿ меслетне çĕнетес, урăхлатас, тен, ансатлатас килнине те тĕпе хунă.

– Хальхи шкул программине кĕртнĕ хайлавсем пирки калаçарха. Паянхи авторсен произведенийĕсен шайĕ сире тивĕçтерет-и? Шкул программине кĕртме тивĕç-и вĕсем?

– Вăтăр çул хушшинче чăваш çыравçисен хайлавĕсене вуласа, тишкерсе, шкул валли юрăхлисене суйланă. Тăван литература хавалĕ чакман, вăйĕ пур... Паллах, паянхи чăваш çыравçисем пурте тенĕ пек хаçат-журнал ĕçĕ витĕр тухнă журналистсем. Хаçат стилĕ вĕсен хайлавĕсенче туллин палăрать. Чăваш классикĕсен шайне çитме вĕсене пултарулăх хавалĕ, тĕпленсе ĕçлеме вăхăт кирлĕ. XX ĕмĕрти çыравçăсем пек пусăрăнса ĕçлеме паян май çук, çапах тăван литература хускатнă темăсем вулакана тивĕçтереççĕ. Тăван литература ÿсекен ăрăвăн культурине, илем туйăмне аталантарать, тĕрĕслĕхе тĕпе хума вĕрентет. Илемлĕ литература çынлăх шайне çĕклеме пулăшать. Паянхи шкулта усă куракан программăри çĕнĕлĕхсенчен пĕри – «Тăван литература тĕнче шайне сарăлни» пайра Геннадий Айхи чăваш сăмахне çĕклени çинчен калатпăр, вăл хатĕрленĕ тĕрлĕ чĕлхепе тухнă антологипе паллаштарса шкул ачин чунне тăван чĕлхепе, тăван халăхпа мăнаçланмалли туйăма вăрататпăр. «Тĕрĕк халăхĕсен литературинчен» пайра тутар, пушкăрт, азербайджан, узбек, туркмен, якут, тутар çыравçисен хайлавĕсемпе паллаштаратпăр, пĕрлĕх, тăванлăх туйăмне ăса хывтаратпăр, пĕр тымартан тухнă халăхсен тĕнче курăмне, ăсхакăлне, шухăшне сăнама-хаклама вĕрентетпĕр.

- Федерацин вĕренÿ стандарчĕ хыççăн хăвалама тивнине хурласа калаçакан педагогсем пур. «Хут çырассишĕн ĕçлеме тивет, ачасене тарăннăн вĕрентме ĕлкĕрейместпĕр», - текелеççĕ вĕсем.

- Педагог хăйĕн ĕçне юратса-хакласа тата вăхăтра пурнăçласан, кирлĕ пек йĕркелесен ĕлкĕрме пулать. Хальлĕхе вĕрентекенсем малтанхи вĕренÿ тытăмĕн серепинчен тухаймаççĕ. Пултаруллă та хастар, таçта та ĕлкĕрекен вĕрентекенсем çĕнĕлле ĕçлекенсен ретĕнче хушăнса пыраççĕ. – Хальхи вăхăтра вĕрентекенсемпе вĕренекенсен портфолиошăн нумай тапаçланма тивнĕ пек туйăнать. Садик çулĕнченех çавна пухма тытăнаççĕ. Кирлех-и вăл? – Кунта та сăмах ĕçе йĕркелеме пĕлни çинчен пырать. Портфолио учителĕн ĕçне те, ачанне те тĕрлĕ енлĕн аталантарма май парать. Вăл мĕн пур çитĕнĕве палăртма кирлĕ хатĕр. Тĕслĕхрен, вăтам вĕренекен ача олимпиадăра мала тухаймасть пулин те спортра е юрă-ташăра ăста, шăпах çакна кăтартма май парать çак мел. Малтанхи вĕрентÿ тытăмĕ пĕр енлĕрехчĕ, паянхи шкул ачана тĕрлĕ енлĕ аталантарма тĕллев лартнă.

– Юлашки вăхăтра шкулсен дистанци мелĕпе ĕçлеме тиврĕ.

– Çакă вĕрентекенсен, ачасемпе ашшĕ-амăшĕн умне нумай йывăрлăх кăларса тăратрĕ. Шкулти пур предметпа та Раççей тетелĕнче платформăсем ĕçлеççĕ, унта çак предметсене вĕрентме материал çителĕклĕ. Чăваш тата вырăс чĕлхиллĕ шкулсенче тăван №чăваш№ чĕлхипе литературине, тăван ен культурипе историне вĕрентекенсем валли ятарлă платформа пулман. Çак ĕçе 2007 çултанпа Çĕрпÿ районĕнчи Михайловка шкулĕн директорĕ Владимир Андреев йĕркелесе пырать. «Вĕренÿ порталне» пуянлатас ĕçре этнокультура вĕрентĕвĕн кафедрин ертÿçи Анна Егорова самай вăй хурать. Чăваш халăхĕн ниме йăлине тĕпе хурса дистанци мелĕпе ĕçлемелли платформăна йĕркелерĕмĕр, вăл ĕçлеме тытăнчĕ. Ĕç малалла пырать.

- Педагогшăн чи хакли мĕн-ши?

- Эпĕ вĕрентнĕ ачасенчен 15-шĕ тăван чĕлхепе литература вĕрентекенĕ пулчĕ. Вĕсем шкулта вăй хураççĕ. Паллах, ку манăн тивĕç кăна мар, эпĕ ĕçленĕ шкулта ман умĕн тăрăшнă М.Баюковăпа О.Печников педагогсен тÿпи те. Институтра манăн лекцисене итленĕ учительсем тав тăваççĕ. Анчах маншăн чи пысăк савăнăç – вĕсем эпĕ вĕрентнĕ мелпе меслетсене алла илни, ачасене çав ăслайсемпе урокра пĕлÿ пани.

Мана анне аварирен сывă юлнă хыççăн пĕр уйăхран çуратнă. Нурăс пасарне кайнă чухне вĕсем ларса пынă машина Услапа тăвайккинче виçĕ хут çаврăнса ÿкнĕ. Кузовра пĕрле пулнă хĕр тÿрех вилнĕ. Анне тăватă урапа хушшинче чĕрĕ тăрса юлнă. Çуралнă хыççăн больницăран илсе килсен эпĕ пĕр килограмм çеç тайнă, хытă макăрнипе атте çĕрĕпе йăтса çÿренĕ. Каярахпа, чăн та, сусăрланни паллă пулчĕ: медиксем Киммерле аномалийĕ мĕнне пĕлеççĕ. Пирĕн ял Çавал хĕрринче вырнаçнă. Пĕвеленĕрен юхан шыв сарлака та тарăнччĕ, авăрлăччĕ. Хам путнине паянхи кун та тĕлĕкре куратăп: шыв тĕпне анса пынă май хĕвел пайăркисем çухалса пыраççĕ. Мана хамăр ял ачи туртса кăларнă. Славик Хохладкин вилни чылай çул ĕнтĕ, анчах мана çак кун-çула вăл пилленине манмастăп. Пăтăрмах хыççăн 15 çул шыва кĕме хăраса пурăнтăм, 24-ра чухне Хура тинĕс хĕррине кайсан çеç ишме вĕрентĕм. Шкул вăхăтĕнчи чуна кĕрсе юлнă самантсен хушшинче Людмила Васильевна чăваш чĕлхипе литературине юратса вĕрентни, анне Полина Капитоновна библиотекаре эрнере вулама виçĕ кĕнеке çеç памалла тесе асăрхаттарни, Георгий Анкер çыравçăн хĕрĕ Людмила Георгиевна вырăс чĕлхипе литературине вĕрентнĕ май сочиненишĕн «пиллĕк» мар, «улттă» лартни, аттестатпа пĕрле ашшĕн «Пурнăç пĕр килмест» кĕнекине парнелени асра. Виталий Станьял вуланă лекцисем, вăл ирттернĕ кăсăклă занятисем, вăл йĕркеленĕ экспедицисемпе тĕлпулусем паянхи кун та ĕçре пулăшса пыраççĕ. Литературăпа çырнă курс тата диплом ĕçĕсен ертÿçи пулнă май вăл тĕпчеме, шырама, шухăшлама вĕрентрĕ. Унăн чăкăлташса-йĕплесе, вĕрентсе-хистесе каланă сăмахĕ тăрăшса ĕçлеме хистетчĕ. Вăл никам тĕпчемен-çырман темăсене сĕнетчĕ. Пичетленнĕ пĕрремĕш кĕнекем - университетран вĕренсе тухнă чухне хÿтĕленĕ диплом ĕçĕ. Вăл икĕ томран тăрать: пĕри – лирика хайлавĕсене тишкерни, тепри – Тăван çĕршывăн Аслă вăрçинче Сталинград патĕнче пуç хунă Максим Ястран сăвăçăн хайлавĕсен пуххи. Диплом ĕçне Виталий Петрович пичете сĕнчĕ, кĕнекене Петĕр Эйзин сăвăç шăнăрларĕ. Пĕрремĕш кĕнеке 1986 çулта «Максим Ястран. Сăвăсемпе поэмăсем» ятпа кун çути курчĕ. Унтанпа нумай пичетлерĕм, анчах чи пахи - пĕрремĕшĕ. Садикре вăй хунă вăхăтрах учительсен пĕлĕвне ÿстерекен институтра ĕçлеме тытăнтăм. Чăваш словарĕн ашшĕ Михаил Скворцов хĕтĕртнипе-вĕрентнипе наука статйисем, методика кăтартăвĕсем, программа, учебник çыртăм. Кандидат диссертацине хÿтĕлемесĕрех 2005 çулта доцент ятне илтĕм. Санкт-Петербургра чăваш литературине наци шкулĕсенче вĕрентмелли концепцие хÿтĕлерĕм. Раççейри чăваш чĕлхипе литература кафедрисенчи доцент ятне илнĕ пĕрремĕш çын пултăм. («Хыпар» хаçатран)